STANISŁAW WŁADYSŁAW MACZEK „Baca”
Polak, patriota, bohater,
generał broni Wojska Polskiego, honorowy obywatel Holandii

Młodość
Urodził się 31 marca 1892 roku w Szczercu pod Lwowem. W 1910 roku,  po ukończeniu gimnazjum w Drohobyczu, przeprowadził się z rodziną do Lwowa.
W latach 1910–1914 studiował filozofię i filologię polską na Uniwersytecie Lwowskim. Wstąpił do Związku Strzeleckiego i odbył szkolenie wojskowe.

I wojna światowa

Podczas I wojny światowej wcielony został do armii austro-węgierskiej i wysłany na front włoski. Tam, po ukończeniu Szkoły Oficerów Rezerwy  III Korpusu,  został dowódcą plutonu w 3. pułku Piechoty Obrony Krajowej w Grazu. W czerwcu 1915 roku został przeniesiony do elitarnego 2. Pułku Tyrolskich Strzelców Cesarskich. W grudniu tego samego roku został skierowany na front włoski nad rzekę Isonzo. Wiosną 1916 roku został instruktorem szkoły oficerskiej XIV Korpusu w Steyr. W październiku tego samego roku awansował na stopień podporucznika i dowódcę kompanii. Wsławił się licznymi akcjami, za które otrzymał odznaczenia austriackie.W lutym 1918 roku został ranny i trafił do szpitala we Wiedniu. Po jego opuszczeniu otrzymał trzymiesięczny urlop, podczas którego ukończył studia.
Wrócił do armii, ale 11 listopada 1918 roku zdezerterował. Udał się do Krosna, gdzie  14 listopada wstąpił do Wojska Polskiego.

Wojna polsko - ukraińska

14 listopada 1918 roku Stanisław Maczek zameldował się u dowódcy garnizonu Krosno i tego samego dnia otrzymał dowództwo kompanii krośnieńskiej, przeznaczonej do odsieczy oblężonego Lwowa. 20 listopada pociąg wiozący oddział wyruszył w kierunku Sanoka. Na stacji w Ustrzykach Dolnych żołnierze Maczka opanowali wojskowy pociąg ukraiński. Później zdobyli węzeł kolejowy Chyrów i Felsztyn, ale dalsze natarcie – na Sambor – już się nie powiodło. Przez całą zimę 1918/1919 roku zreorganizowany batalion strzelców sanockich, w skład którego wchodziła wtedy kompania ckm dowodzona przez Maczka, pozostawał w Chyrowie, wiążąc duże siły ukraińskie.
W kwietniu 1919 roku batalion został przerzucony w rejon Sądowej Wiszni i wszedł w skład 4. Dywizji Piechoty gen. Aleksandrowicza. W sztabie Dywizji zaproponowano Maczkowi, by wykorzystując swoje doświadczenia i żołnierzy, utworzył "lotną kompanię szturmową". Oddział ten (częściowo wzorowany na austriackich "Jagd-commando"), tworzyły 4 plutony strzeleckie  i pluton ciężkich karabinów maszynowych i moździerzy. Dysponując dużą siłą ognia i możliwością szybkiego przemieszczania się na silnych wozach parokonnych po-austriackiego taboru, jednostka dowodzona przez Maczka niemal samodzielnie zdobyła Drohobycz i Borysław, a później Stanisławów.
Po nadejściu kontrofensywy ukraińskiej, kompania Maczka – jako odwód Dywizji – dostała rozkaz wycofania się ze Stanisławowa. W czerwcu 1919 roku, przeszła walki o wioskę Czerniów i panujące nad okolicą wzgórze, silnie bronione przez Ukraińców. Bezpośrednio po zdobyciu tej pozycji porucznik Maczek został awansowany na polu walki przez Józefa Piłsudskiego do stopnia kapitana. Potem lotna kompania szturmowa brała udział w walkach  o Buczacz, Czortków, Husiatyn i doszła aż do rzeki Zbrucz. W ten sposób wojska ukraińskie zostały  odrzucone na teren Ukraińskiej Republiki Ludowej.
Jesienią 1919 roku  Stanisław Maczek, wraz z całą Dywizją, został przerzucony na Wołyń.

Wojna polsko - bolszewicka

Po ustaniu walk polsko-ukraińskich, zimą 1919/1920 roku, Maczek został przeniesiony do zadań w sztabie generała Listowskiego. Wiosną 1920 roku, gdy rozpoczynała się ofensywa kijowska wojny polsko-bolszewickiej, był już w sztabie 2. armii generała Raszewskiego. Wykonując zadania oficera łącznikowego sztabu armii, kapitan Stanisław Maczek został odcięty od swojego sztabu przez oddziały Budionnego. W tej sytuacji zameldował się we Lwowie u generała Iwaszkiewicza. Za jego zgodą odtworzył swój batalion szturmowy, który  włączono wkrótce w skład dywizji jazdy generała Rómmla.
W połowie sierpnia 1920 roku batalion kapitana Maczka, zdobywając miasto Waręż, przełamał front 24. dywizji sowieckiej i umożliwił wyjście polskiej dywizji kawalerii, podążającej za armią Budionnego, w kierunku Warszawy. Oddział o oficjalnej już nazwie "Baon szturmowy 1. dywizji kawalerii" został skierowany do Zamościa, gdzie uzupełniono sprzęt i przeszkolono żołnierzy. Później – wraz z całą dywizją – baon przeszedł w rejon rzeki Słucz, gdzie zastał go koniec działań wojennych.

Dwudziestolecie międzywojenne

Po wojnie kapitan Stanisław Maczek pozostał w wojsku. 3 maja 1922 roku został zweryfikowany na stopień  majora od dnia 1 czerwca 1919 roku. Początkowo służył w 26. Pułku Piechoty we Lwowie. W latach 1923-1924 był słuchaczem rocznego Kursu Doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Z dniem 15 października 1924 roku, po ukończeniu kursu  i uzyskaniu tytułu naukowego oficera Sztabu Generalnego, przydzielony został do Oddziału II Sztabu Generalnego WP. W latach 1924-1927 kierował Ekspozyturą Nr 5 we Lwowie. 1 grudnia 1924 roku uzyskał awans do stopnia podpułkownika z dniem 15 sierpnia 1924 roku i 85. lokatę w korpusie oficerów piechoty. Po odbyciu stażu na stanowisku zastępcy dowódcy 76 Lidzkiego Pułku Piechoty otrzymał przydział na stanowisko dowódcy 81Pułku Strzelców Grodzieńskich, które pełnił w latach 1929-1935. Na stopień  pułkownika został awansowany z dniem 1 stycznia 1931 roku. Od 1935 roku  przez trzy lata pełnił funkcję dowódcy piechoty dywizyjnej 7 Dywizji Piechoty w Częstochowie. W 1938 roku objął dowództwo 10 Brygady Kawalerii, pierwszej polskiej jednostki zmotoryzowanej.

Wojna obronna

W 1939 roku pułkownik  Maczek wraz ze swą jednostką brał udział w walkach odwrotowych i działaniach opóźniających na rzecz Armii Kraków i Karpaty. W bitwach pod Jordanowem, Wiśniczem, Łańcutem i Rzeszowem zadał ciężkie straty niemieckiemu XXII Korpusowi Pancernemu. Od 15 września walczył po raz kolejny w obronie Lwowa, jednak już 18 września, po najeździe sowieckim na Polskę, wykonując rozkaz Naczelnego Wodza zmuszony był wraz z całą jednostką przerwać walkę z Niemcami. Wobec nadciągających jednostek szybkich Armii Czerwonej przekroczył granicę polsko-węgierską na Przełęczy Tatarskiej.

W uznaniu zasług, 15 listopada 1939 roku, otrzymał awans do stopnia generała brygady.

Francja 1940

21 października 1939 roku generał Maczek przedostał się do Francji. Tam otrzymał przydział na dowódcę ośrodka wojskowego w Coёtquidan. Z powodu trudności czynionych przez władze francuskie nie udało mu się  w pełni utworzyć planowanej dywizji pancernej. Faktycznie z całej dywizji do maja 1940 roku uformowano niecałą brygadę.
Po agresji niemieckiej w czerwcu 1940 roku, Maczek na czele odtworzonej  10 Brygady Kawalerii Pancernej (10 éme Brigade de cavalerie blindée) wyruszył na front w Szampanii. Tam walczył, m.in., wspólnie z  francuską 20 Dywizją Piechoty pod Champaubert-Mongivroux i z  59 Dywizją Piechoty w rejonie bagien Saint Gond. Były to walki odwrotowe.
Nie udało się wykonać rozkazu dowództwa o zajęciu Montbard i mostów na Kanale Burgundzkim. Resztki brygady Maczka zostały odcięte. Generał wydał rozkaz o zniszczeniu sprzętu i przebił się wraz z pół tysiącem swych żołnierzy do Marsylii. Stamtąd w przebraniu Araba udał się przez Tunis, Maroko, Portugalię i Gibraltar  do Wielkiej Brytanii.
Zaraz po przybyciu do Londynu, w październiku 1940 roku, generał Stanisław Maczek za męstwo w walkach we Francji otrzymał Order Virtuti Militari. Otrzymał również przydział na stanowisko dowódcy 2 Brygady Strzelców, którą przekształcono  z powrotem w 10 Brygadę Kawalerii Pancernej,  a w lutym 1942 roku  w 1. Dywizję Pancerną.

Festung Europa

1 sierpnia 1944 roku 1. Dywizja Pancerna wylądowała w Normandii,  w pobliżu Caen. W składzie 2. Korpusu Kanadyjskiego generał Maczek dowodził swoją Dywizją w zwycięskiej bitwie pod Falaise, gdzie zdecydowana obrona Mont Ormel (Wzgórze 262 znane też jako "Maczuga") przez jego Dywizję uniemożliwiła większej grupie niemieckich rozbitków 7. Armii wydostanie się  z kotła.  
Uczestnicząc w  ciągłych walkach z Wehrmachtem, generał Maczek prowadził Dywizję w kierunku Belgii i Holandii. Wyzwolił m.in. Ypres, Gandawę i Passchendale. Dzięki znakomitemu manewrowi oskrzydlającemu, po ciężkich walkach, Maczkowi udało się wyzwolić Bredę bez strat wśród ludności cywilnej. Za to Holendrzy Go pokochali. To w tym mieście przez wiele miesięcy od zakończenia wojny w oknach domów i wystaw sklepowych wisiały transparenty z napisem po polsku „Dziękujemy Wam Polacy”, a w  sali  ratusza znajduje sie honorowa tablica na cześć 1.  Polskiej Dywizji Pancernej - honorowego obywatela tego miasta. Uchwałą Rady Miasta honorowe obywatelstwo nadano wszystkim żołnierzom 1. Dywizji. W kościele św. Józefa znajduje się witraż przedstawiający wyzwolenie Bredy. Polscy żołnierze wjeżdżają do miasta na białych koniach. Jeden z nich trzyma sztandar z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej. Ponad nim znajduje się polski orzeł w koronie. Po prawej stronie powiewa flaga holenderska, amerykańska  i angielska. Pod obrazem widnieje napis: „W niedzielę, 29 października 1944 roku,  w Święto Chrystusa Króla, zostały nasze modlitwy do Maryi wysłuchane i nasze miasto zostało wyzwolone przez aliantów”.
W Bredzie znajduje się również Muzeum poświecone Generałowi i Jego żołnierzom.

26 marca 1945 roku, pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu, generał Stanisław  Maczek został odznaczony Komandorią Krzyża Legii Honorowej.
4 maja 1945 roku Dywizja dotarła do bazy Kriegsmarine w Wilhelmshaven, gdzie generał przyjął kapitulację dowództwa twierdzy, bazy Kriegsmarine, floty "Ostfriesland", resztek dziesięciu dywizji piechoty oraz 8 pułków piechoty artylerii. 1 czerwca 1945 roku został awansowany do stopnia generała dywizji.
mapa
Maczków
19 maja 1945 roku w położonym w Dolnej Saksonii miasteczku niemieckim Haren, wcześniej zdobytym przez 1. Dywizję Pancerną, generał Stanisław Maczek i jego żołnierze stworzyli tymczasowe lokum dla Polaków - jeńców byłych niemieckich obozów i żołnierzy, którzy nie mieli dachu nad głową. W miasteczku zamieszkało ok. 5000 Polaków, w tym 1728 kobiet  i dziewczyn - uczestniczek Powstania Warszawskiego więzionych przez Niemców w obozie Stalagu VI w Oberlangen. Obóz ten został wyzwolony  18 kwietnia  1945 roku przez  patrol 3. szwadronu 10 Pułku Strzelców Konnych 1.DywizjiPancernej GenerałaMaczka*. Zgodę na utworzenie polskiego miasteczka wydał marszałek polny  sir Bernard Law Montgomery, 1. wicehrabia Montgomery of Alamein. Miasteczko początkowo nosiło nazwę Lwów. Potem nazwę Maczków nadał miasteczku generał Tadeusz Bór-Komorowski. W Maczkowie były polskie nazwy ulic: Jagiellońska, Legionów, Mickiewicza, Łyczakowska.

Lata powojenne

Od września 1945 roku generał Maczek dowodził jednostkami polskimi, które pozostały w Wielkiej Brytanii, aż do ich demobilizacji. 26 września 1946 roku władze Polski pozbawiły Go obywatelstwa polskiego. Stanisław Maczek pozostał na emigracji. Zamieszkał w Szkocji w Edynburgu. Pozbawiony został  świadczeń przysługujących żołnierzom alianckim, ponieważ z powodu zbyt krótkiej służby w angielskiej armii nie przysługiwała mu emerytura angielska.Rozpoczął pracę jako sprzedawca, a następnie jako barman w restauracji Hotelu "Learmouth" w Edynburgu.          

Generał był optymistą. Zachowywał zawsze uśmiech i życzliwość dla ludzi. Jego słowa: „Żywym człowiekiem na papierze dowodzić nie można” wskazują na to, że swoich żołnierzy szanował,  dlatego i oni Jego obdarzali wielkim szacunkiem. Nazywali Go „Bacą”. Często Go odwiedzali.  „To żołnierz z duszą dowódcy, kochany przez swych żołnierzy, gorący Polak i dobry, szlachetny człowiek” – autorem słów o Maczku jest generał i historyk wojskowości Marian Kukiel – m. in. w  latach 1942-49 minister obrony narodowej  w rządzie RP na uchodźstwie.
Stanisław Maczek napisał i wydał w Londynie w 1991 roku książkę ”Od  podwody do czołga”. W niej zawarł wspomnienia wojenne z lat 1918-1945. Dedykacja zawiera słowa: „Żołnierzom moim z lotnej, szturmowego, kawalerii i 1 dywizji pancernej książkę tę poświęcam...”. Polskie wydanie dostępne było od 1990 roku (Ossolineum).
Generał Maczek został odznaczony wysokim orderem DSO (Distinguished Service Order) i Orderem Łaźni przez Brytyjczyków oraz Komandorią Legii Honorowej przez Francuzów. W 80-lecie Jego Urodzin wizytę złożył Mu holenderski książę Bernard von Lippe – Bisterfeld, mąż królowej Holandii Julianie, przywożąc ze sobą Brabancką Orkiestrę Symfoniczną.      
11 listopada 1990 roku  Stanisław Maczek został awansowany przez Prezydenta RP na Uchodźstwie do stopnia generała broni. W 100 rocznicę urodzin minister obrony Romuald Szeremietiew pojechał do generała Maczka i w imieniu Rzeczypospolitej odznaczył Go Orderem Orła Białego.
                .
W 1971 roku przywrócono generałowi Maczkowi obywatelstwo polskie.
Na wniosek ponad 40 000 mieszkańców Bredy, wdzięcznych generałowi i Jego żołnierzom za wyzwolenie, przyznano Mu honorowe obywatelstwo Holandii.
Generał Stanisław Maczek zmarł  11 grudnia 1994 roku w wieku 102 lat w Edynburgu. Po Jego śmierci „The Independent”  pisał: "był uosobieniem doskonałego żołnierza, podkomendni nazywali go „Bacą”, bo tak bardzo się o nich troszczył"… Spoczął, zgodnie z życzeniem, obok swoich żołnierzy na Polskim Cmentarzu Wojennym w Bredzie w Ettensebaan. Holendrzy urządzili mu wspaniały pogrzeb.
Drugi Polski Wojskowy Cmentarz Honorowy znajduje się w dzielnicy Bredy Ginneken przy ulicy Vogelenzaglaan 13, a trzeci w Oosterhout przy Veerseweg 54.
W Europie Zachodniej, na Jego szlaku bojowym, postawiono Generałowi Maczkowi ponad 300 pomników, a w Polsce - tylko pomnik w Gdańsku  Wrzeszczu,  pomnik Jego Dywizji w Warszawie i popiersie w Parku Jordana  w Krakowie  w Galerii Wielkich Polaków XX wieku. Ten w Warszawie, na Placu Inwalidów, został wzniesiony za pieniądze i z inicjatywy żołnierzy Generała i ofiarnej ludności 44 miast na zwycięskim szlaku bojowym, od Edynburga do Wilhelmshaven.

*   Fragment pamiętnika Aliny Szeppe, porucznika Armii Krajowej, jeńca obozu
w Oberlangen:

12 kwietnia 1945 roku
...Od godziny 17.30 jesteśmy już wolne. Trzeba tego cudu, że uwolnili nas Polacy, Pierwsza Dywizja Pancerna gen. Maczka. Piszę, nie wierząc jeszcze w to co piszę. Gotowałyśmy ze Stellą kartofle na podwórku przed latryną, dusząc się dymem, gdy nagły wrzask dziewcząt   z przeciwnej strony obozu wyrwał nas z zadumy kartoflanej. Czołgi!... Poleciałam. Rzeczywiście na szosie były czołgi. Boże, jak żeśmy się darły. Potem słyszałyśmy cekaemowe pak, pak, pak. Schowałyśmy się pod baraki. I wreszcie zobaczyłam, jak na wieżyczkę obozową wbiegł opalony, w berecie żołnierz. Oklaskałyśmy go. I szał radości, gdy powiedział, że są Polakami. A potem było jak w filmie. Zabito Zahlmeistra – gestapowca. Wjazd do obozu, apel, pułkownik w średnim wieku witał nas ze wzruszeniem. Najcudowniejsze chwile w moim życiu. Wciąganie na maszt polskiej bandery z orłem. Życie jest piękną bajką. Dywizja otrzymała informacje od bolszewików, że tu jest obóz około 200 Polek [w rzeczywistości 1728]. Dywizja zboczyła z wytyczonej drogi i jak mówił pułkownik: „Jechaliśmy na pełnym gazie, żeby was jak najprędzej uwolnić”.
Czy to jawa, czy śnię?

Odznaczenia

  • Order Orła Białego – 1994
  • Krzyż Kawalerski Orderu Wojennego Virtuti Militari
  • Krzyż Złoty Orderu Wojennego Virtuti Militari
  • Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari
  • Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
  • Krzyż Walecznych
  • Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami
  • Commandeur Legii Honorowej – Francja
  • Croix de Guerre 1939-1945 z palmami – Francja
  • Medaille Commemorative Francaise de la Guerre 1939-1945 – Francja
  • Commandeur Orderu Korony – Belgia
  • Croix de Guerre 1940-1945 z palmami – Belgia
  • Companion Orderu Łaźni (wojskowego) – Wielka Brytania
  • Distinguished Service Order – Wielka Brytania
  • Commandeur Orderu Oranje-Nassau – Holandia

 

Bibliografia

  • Stanisław Maczek: Od podwody do czołga. Londyn: 1961.
  • Franciszek Skibinski:  Pierwsza pancerna . Warszawa 1979.
  • Mieczysław Borchólski: Z saperami generała Maczka. Wwa: Wydawnictwo MON, 1990. 
  • Juliusz L. Englert, Krzysztof Barbarski: Generał Maczek i żołnierze        
    1. Dywizji Pancernej
    . Londyn: Instytut Polski, 1992.
  • Tadeusz Wysocki: 1 Polska Dywizja Pancerna 1939-1947. Geneza  i dzieje, Warszawa 1994.
  • Pancernym szlakiem do Polski. Pamiętnik Światowego Zjazdu 1. Polskiej Dywizji Pancernej. Warszawa – Żagań 1999 r.
  • Wojciech Zalewski: Falaise 1944. Wwa: Dom Wydawniczy Bellona, 2001.
  • Pancernym szlakiem do Polski. Wspomnienia. Wwa: Krajowy Związek Żołnierzy PSZ na Zachodzie, Stołeczne Środowisko 1. Polskiej Dywizji Pancernej, Dwutygodnik „Wojska Lądowe”, 2001.
  • 1. Dywizja Pancerna w walce. Bielsko-Biała: Koło „Beskidzkie” Związku Kół 1. Dywizji Pancernej,  2002. [reprint wydania I z 1947 roku, Bruksela].
  • Jerzy Majka: Generał Stanisław Maczek. Rzeszów: Wydawnictwo Libra, 2005.
  • Evan McGilvray: Marsz Czarnych Diabłów. Odyseja Dywizji Pancernej generała Maczka. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2006.
  • Piotr Potomski: Generał broni Stanisław Władysław Maczek (1892-1994). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.
  • Jerzy Majka: Brygada motorowa płk. Maczka. 10.Brygada Kawalerii 1937-1939. Rzeszów, 2008.
  • Juliusz S. Tym: 1. Dywizja Pancerna. Organizacja i wyszkolenie. Wwa: ZP Grupa Sp. z o.o. 2009.
  • Jacek Kutzner, Juliusz S. Tym: Polska 1. Dywizja Pancerna  w Normandii. Wwa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2010.
  • Jerzy Majka: Niezłomna brygada płk. Maczka. Ilustrowana historia 10 Brygady Kawalerii 1937-1939. Sandomierz: Wydawnictwo Stratus, 2010.
  • Wikipedia, http://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Maczek